De meeste beurzen kwamen aan het eind van de maand weer uit op hun beginstand, maar in de tussentijd was er na een paar maanden van rust weer wat opwinding. Een mogelijke renteverhoging in de VS trok de meeste aandacht.

En terwijl de race tussen Hillary Clinton en Donald Trump nog niet gelopen is, neemt de nervositeit hierover ook toe. De verkiezing gaat in ieder geval niet beslist worden op economische thema's. In Europa zorgt de bankensector voor de nodige onrust.

Ontwikkelingen op de financiële markten
In de zomermaanden verdwenen zij ook even van het toneel, maar in september waren ze weer helemaal terug om de hoofdrollen op te eisen op de financiële markten: Yellen, Draghi en Kuroda beginnen inmiddels vertrouwde namen te worden als het gaat om het bepalen van de richting op de beurs.

Renteverhoging of niet
Voorzitter Janet Yellen van het Amerikaanse stelsel van centrale banken (Fed) bevestigde na afloop van de Fed-meeting vooral wat de markt al verwachtte. Geen renteverhoging, maar Yellen signaleerde wel een verbeterde arbeidsmarkt. In de aanloop naar het rentebesluit nam de spanning op de obligatiemarkten toe en stegen de rentes. Na de geruststellende woorden van Yellen daalden ze weer. De kansen op een renteverhoging in december zijn weer gestegen. En niet eerder dan december, omdat Amerika nu vooral in de ban is van de presidentsverkiezingen, die alles behalve een gelopen race zijn.

Olie
Ook terug van weggeweest zijn de discussies over de olieprijs. Eind van de maand verraste OPEC, de organisatie van olieproducerende landen, met een productiebeperking. Dit was opvallend, omdat tot nu toe geen enkel land wilde toegeven en maximaal produceerde. Hierdoor halveerde de olieprijs in de afgelopen tijd. Eerst moet de maatregel formeel worden goedgekeurd en daarna ook zo worden uitgevoerd, een weg die nog wel de nodige hobbels zal kennen. In september steeg de olieprijs met zo'n 6%, maar de impact op de financiële markten bleef verder beperkt.

Aandelen

Nerveuze stemming in Europese bankensector
In de Europese bankensector is de stemming nerveus, omdat er wordt gevreesd dat Deutsche Bank, een van de grootste Europese banken, in moeilijkheden gaat komen. Ook referenda en verkiezingen werpen hun schaduw vooruit. De Italianen gaan in december stemmen over een nieuw electoraal systeem. Nu, jaren na de financiële crisis, is het in Italië nog altijd lastig om de financiële sector te hervormen. In de nieuwe situatie moet dat makkelijker zijn. Bij een 'nee' liggen flinke beursbewegingen in het verschiet, die in geheel Europa zullen doorwerken. Ook dit zorgt voor de nodige onrust. Europese aandelen hebben in onze portefeuilles daarom een minder dan gemiddelde weging.

Wachten op de verkiezingen in Amerika
Hoewel de markt er al een beetje van uitgaat dat de Democratische kandidaat Clinton president zal worden, lijkt dit op basis van sommige opiniepeilingen allerminst zeker. Op gebied van economisch beleid zetten Republikein Trump en Clinton allebei in op het beschermen van de eigen economie, wat nadelig kan uitwerken voor de wereldhandel. Wel willen beiden serieus investeren in de infrastructuur, wat positief is, maar vooral de binnenlandse economie ondersteunt. De vraag is echter of de verkiezingen beslist gaan worden op economische thema's. We denken dat Amerikaanse aandelen het gemiddeld beter zullen doen dan aandelen uit Europa en Azië. Over het geheel hebben we aandelen onderwogen in portefeuille.

Obligaties

ECB domineert de markt
Mario Draghi van de Europese Centrale Bank (ECB) had afgelopen maand weinig nieuws te melden en bevestigde het voortzetten van de huidige stimuleringsprogramma's. De steunaankopen van de ECB domineren de markt. Na een korte opleving boven de 0% daalde rente in de tweede helft van de maand weer ver daaronder. Wij blijven echter voorzichtig met staatsobligaties.

Japan wijzigt koers
Kuroda van de Bank of Japan (BoJ) had wel iets nieuws in petto. De BoJ hield de rente gelijk (-0,1%). Het beleid verschuift van een focus op de rente op korte termijn naar een beleid dat controleert of de renteniveaus op de gewenste hoogte liggen. Zo niet, dan grijpt de centrale bank in. Hoe dit uit gaat werken, ligt overigens nog in het midden. De markt reageerde licht positief, maar dat had waarschijnlijk ook te maken met de aankondiging dat de BoJ op een bredere schaal aandelen gaat opkopen.